Απομάκρυνση μελισσών απο μια πηγή νερού

  Εάν ο μελισσοκόμος δεν φροντίσει να παράσχει στα μελίσσια του

νερό, τότε οι μέλισσες θα αναγκαστούν να βρουν μόνες τους. Θα

προτιμήσουν σ’ αυτή την περίπτωση την πιο κοντινή πηγή νερού, έστω

εάν αυτή είναι η πισίνα κάποιου γειτονικού σπιτιού, ή η ποτίστρα του

παρακείμενου στάβλου.

Σ’ αυτή την περίπτωση θα πρέπει οι μέλισσες να

απομακρυνθούν από αυτή την πηγή νερού, που έχουν ωστόσο συνηθίσει.

Η μία λύση είναι να μεταφερθούν τα μελίσσια σε απόσταση τουλάχιστον

6 χιλιομ. Μακριά από την θέση του μελισσοκομείου, για 2 εβδομάδες,

έτσι ώστε να χάσουν την μνήμη τους.Αυτή ειναι μια δύσκολα εφαρμόσιμη λύση

Η δεύτερη λύση είναι, στη νέα θέση που θέλουμε να προσελκύσουμε

τις μέλισσες, να τοποθετήσουμε στην αρχή δισκάκι με σιρόπι, και όταν

συνηθίσουν οι μέλισσες να το επισκέπτονται, τότε να το

αντικαταστήσουμε με νερό.

επικοινωνία:periskepsis@gmail.com

Μελισσοκομικοί χειρισμοί του καλοκαιριού

    

Λέγοντας μελισσοκομικούς χειρισμούς το καλοκαίρι δεν εννοούμε μόνο τον τρύγο. Την εποχή αυτή τα μελίσσια καταπονούνται, αφού εκτός από την αφαίρεση μελιού, το μελίσσι έχει να αντιμετωπίσει και άλλες δύσκολες συνθήκες. Δείτε αναλυτικά πώς θα αντιμετωπίσετε τις αντιξοότητες.

Το καλοκαίρι ξεκινά μία δύσκολη περίοδος, με υψηλές θερμοκρασίες, ανομβρία, έλλειψη ανθοφοριών, και έντονης παρουσίας σφηκών, ενός από τους χειρότερους εχθρούς της μέλισσας. Οι απώλειες μελισσοσμηνών το καλοκαίρι είναι συνηθισμένες για τους μελισσοκόμους , και συχνά είναι πιο οδυνηρές από αυτές του χειμώνα. 

Ας δούμε λοιπόν αναλυτικά τους  πιο απαραίτητους μελισσοκομικούς χειρισμούς κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού:

Τρύγος μελιού: Σίγουρα, η πιο ευχάριστη εργασία, όχι όμως τόσο ξεκούραστη όσο πολλοί νομίζουν. Η υψηλές θερμοκρασίες και τα πολλά κεντρίσματα των μελισσιών, που ξεσηκώνονται όταν τους παίρνουμε το μέλι που με τόσο κόπο συνέλλεξαν, κάνουν συχνά τον τρύγο ιδιαίτερα επίπονο. Για να μειώσουμε τα τσιμπήματα κατά τον τρύγο, και για να πάρουμε σωστό προϊόν, ας προσέχουμε τα παρακάτω.

• Ο τρύγος να γίνεται απογευματινές ώρες, ώστε να μην διεγείρονται πολύ οι λεηλάτριες μέλισσες.
• λεηλασία μελισσών: οι μέλισσες προσπαθούν να μπουν από κάθε άνοιγμα της κυψέλης
• Καπνίζουμε όσο το δυνατό λιγότερο, μιας και ο καπνός επηρεάζει την οσμή του μελιού τα πλαίσια που είναι τουλάχιστον κατά τα 2/3 σφραγισμένα με κερί.
• Τα τρυγημένα πλαίσια τα κλείνουμε γρήγορα στα πατώματα, τα οποία και σκεπάζουμε ώστε οι οσμή του μελιού να είναι όσο το δυνατόν ασθενέστερη και να μην διεγείρει τις λεηλάτριες μέλισσες. Ιδανικά, χρησιμοποιούμε και 2-3 καπάκια με ειδική βαλβίδα διαφυγής μελισσιών, ώστε να μην μεταφέρουμε μέλισσες στην αποθήκη μας.
• Μετά τον τρύγο, επιστρέφουμε πίσω τις κηρήθρες στα μελίσσια, για να τις ξαναφτιάξουν οι εργάτριες και να τις γεννήσει η βασίλισσα.

Αντιμετώπιση σφηκών. Από τα μέσα Ιουλίου και μετά, και μέχρι τα τέλη Οκτώβρη, εμφανίζεται ο αιώνιος εχθρός της μέλισσας, η σφήκα. Δύο είναι τα ήδη που προσβάλλουν τις κυψέλες: η κοινή σφήκα Vespa vulgaris και μεγάλη κόκκινη σφήκα, V.crabro, γνωστή και ως σκούργος ή σερσένι. Οι σφήκες προκαλούν πολλαπλές ζημιές στα μελίσσια, που ξεκινούν από απλή ενόχληση της εισόδου, αρπαγή εργατριών, είσοδο στην κυψέλη, και φτάνουν ακόμα και σε λεηλασία και πλήρη καταστροφή της κυψέλης, κυρίως σε αδύναμα μελίσσια. Ακόμα και η ενόχληση και αποτροπή της πτήσης των μελισσιών μπορεί να είναι καθοριστική το καλοκαίρι, όταν οι μέλισσες πρέπει να συλλέξουν νερό η ελάχιστη διαθέσιμη τροφή. Για να μειώσουμε τις ζημιές από τις σφήκες, μπορούμε να ενεργήσουμε ως εξής:

α. Μικραίνουμε τις εισόδους (είτε με το ίδιο το πορτάκι, είτε με χόρτα, χαρτί, κτλ), δίνοντας έτσι την ευκαιρία στις μέλισσες-φρουρούς να αντιμετωπίσουν ευκολότερα τους επίδοξους εισβολείς.

β.Τοποθετούμε τις ειδικές πλαστικές ή μεταλλικές εισόδους πρόληψης σφηκών, που κυκλοφορούν στο εμπόριο.

γ. Αφαιρούμε όποια επιπλέον σανίδα πτήσης (εάν γίνεται) και καθαρίζουμε την είσοδο της κυψέλης από αγριόχορτα που αποτελούν τις «εξέδρες επίθεσης» για τις σφήκες.

δ. Τοποθετούμε σφηκοπαγίδες περιφερειακά του μελισσοκομείου. Τέτοιες παγίδες κυκλοφορούν στο εμπόριο, αλλά μπορεί να κάνουμε και δικιά μας κατασκευή. Η πιο αποτελεσματική από αυτές, ειδικά για τους σκούργους, είναι η παγίδα τύπου-κυψέλη. Αλλάζουμε το δόλωμα κάθε μέρα. Το δόλωμα μπορεί να είναι κιμάς, μαλακό ψάρι, καλαμάρι, σουπιά, γλυκό κρασί, χυμός πορτοκάλι, σκυλοτροφή ή γατοτροφή. 

Έλλειψη γύρης: Η γύρη, που είναι ζωτικής σημασίας για το μελίσσι, το καλοκαίρι μειώνεται ραγδαία, με αποτέλεσμα της δραματική μείωση του γόνου και την σημαντική καταπόνηση του μελισσιού. Η εξασφάλιση γύρης είναι πρωταρχικής σημασίας για το μελισσοκόμο, αφού οι μέλισσες που θα γεννηθούν το καλοκαίρι είναι αυτές που θα κληθούν να συλλέξουν το πευκόμελο του φθινοπώρου. Για να λύσουμε το πρόβλημα της απουσίας γύρης, μπορούμε να δουλέψουμε ως εξής:

α. Μεταφέρουμε τα μελίσσια μας σε γυρεοδοτικές καλοκαιρινές ανθοφορίες. Αυτές βρίσκονται είτε σε αρδευόμενες καλλιεργημένες εκτάσεις, με φυτά όπως βαμβάκι, καλαμπόκι, ηλίανθο, είτε σε οροπέδια όπου οι καλοκαιρινές μπόρες, είναι πιο συχνές και ευεργετικές για καλοκαιρινή άνθιση. .

β. Παρασκευάζουμε μόνοι μας υποκατάστατα γύρης (γυρεόπιτες), τα οποία χορηγούμε στα μελίσσια μας. Οι γυρεόπιτες του εμπορίου χρειάζονται προσοχή, καθώς μπορεί να περιέχουν γύρη άγνωστης προέλευσης, χωρίς διατροφική αξία, και κίνδυνο να υποστεί μυκητιάσεις. 

γ. Χορηγούμε ειδικά βιταμινούχα υποκατάστατα γύρης, που ενισχύουν τη ωοτοκία της βασίλισσας σε περιόδους στρες, όπως το καλοκαίρι. Τέτοια προϊόντα είναι αυτά τα οποία καλύπτουν το ικανοποιητικά το κενό γύρης, παράγουν περισσότερους γόνους και όπως έχει αποδειχθεί πειραματικά, θωρακίζουν το ανοσοποιητικό σύστημα των μελισσών. Τα σκευάσματα αυτά είναι φυτικά, με εγκεκριμένη χρήση για τις μέλισσες.

Έλλειψη νερού: Οι ανάγκες ενός μελισσιού σε νερό μπορεί να φτάσουν και τα 300γρ την ημέρα! Παρότι πειραματικά οι μέλισσες μπορεί να κάνουν ακόμα και 5-6 λμ για να βρούν νερό, στην πράξη θέλουν να το βρίσκουν κοντά τους, σε ακτίνα μέχρι 1χλμ, και ιδανικά στα πρώτα 500μ. Εάν λοιπόν στο μελισσοκομείο μας δεν υπάρχει κοντά ρέμα ή λίμνη, το καλοκαίρι οφείλουμε να παρέχουμε στις μέλισσες φρέσκο (όχι στάσιμο πάνω από 3-4 μέρες) νερό, σε μεγάλες δεξαμενές. Στην επιφάνεια του νερού πρέπει να μπορούν οι μέλισσες να πατούν και να πίνουν νερό, χωρίς να πνίγονται, επομένως τις βοηθούμε βάζοντας σανίδες αφρολέξ, κλαράκια, πευκοβελόνες, και ότι άλλο σχετικό σκεφτούμε. Στο νερό καλό θα είναι να προσθέσουμε κιμωλία ή σκόνη ζεόλιθου, που δεν αφήνουν το νερό να πρασινίσει. Εναλλακτικά, μπορούμε να κατασκευάσουμε επίπεδες ποτίστρες με μικρή ελεγχόμενη ροή, ώστε να μην χρειάζεται η μεταφορά νερού στο μελισσοκομείο κάθε 3-4 μέρες. Στις αυτοσχέδιες ποτίστρες αντίστοιχα, το νερό μπορεί να κυλά πάνω σε ένα κομμάτι ξύλινης επιφάνειας.

πηγή:melissopolis.com

επικοινωνία:periskepsis@gmail.com

Μετακίνηση μελισσιών σε μεγάλες αποστάσεις

 Με την συνεχή αύξηση του αριθμού των μελισσοσμηνών και τον συνεχή περιορισμό της μελισσοκομικής χλωρίδας (πυρκαγιές, εκχερσώσεις), η μεταφορά των μελισσιών για την εκμετάλλευση των ανθοφοριών διαφόρων περιοχών, θεωρείται πια σύμφυτη με την επαγγελματική μελισσοκομία. Άλλωστε και από τα πολύ παλιά χρόνια η μελισσοκομία στην Ελλάδα χαρακτηριζόταν ως νομαδική, καθώς η χώρα μας δεν διαθέτει στο μεγαλύτερο της ποσοστό εκτάσεις ομοιόμορφης βλάστησης ικανές να συντηρήσουν όλο το χρόνο, έναν αριθμό επαγγελματικών μελισσοκομικών μονάδων.Ανάμεσα στις απαραίτητες γνώσεις που πρέπει να έχει ένας μελισσοκόμος, ως προϋπόθεση επιτυχίας, είναι και η γνώση των μελισσοκομικών νομών που μπορεί να εκμεταλλευτεί και των περιοχών που αυτές βρίσκονται. Έτσι κάθε χρόνο - ανάλογα με τους στόχους του - θα πρέπει να καταστρώνει ένα πρόγραμμα μεταφορών των μελισσιών του. Σημαντικό στοιχείο, αναφορικά με τις περιοχές που θα επιλέξει, αποτελεί το γεγονός ότι, μία περιοχή όπου συγκεντρώνονται πολλά μελίσσια, δεν αποτελεί κατ’ ανάγκη και την καλύτερη δυνατή λύση. Κι αυτό γιατί σ’ αυτές τις περιοχές η πληθώρα των μελισσοκομείων μπορεί να οδηγήσει σε μείωση των αποδόσεων, λόγω ανταγωνισμού, μετάδοση ασθενειών, φαινόμενα λεηλασίας κ.α..

Για να μετακινηθούν κυψέλες σε μεγάλες αποστάσεις θα πρέπει να προετοιμαστούν :

• -να τοποθετηθούν συνδετήρες σε κάθε κινητό μέρος της κυψέλης (καπάκι, πυθμένας, κ.α.)

• -τα μελίσσια να περιέχουν όσο το δυνατό λιγότερο μέλι

• -οι κυψέλες να είναι σε καλή κατάσταση, όχι σάπιες, με ρωγμές ή ανοίγματα

• -εάν η εποχή της μεταφοράς χαρακτηρίζεται από ιδιαίτερα υψηλές θερμοκρασίες, τα μελίσσια είναι δυνατά -και η απόσταση που θα πρέπει να καλυφθεί μεγάλη, θα πρέπει να τοποθετηθούν στα μελίσσια εσωτερικοί τροφοδότες με νερό.

 Το φόρτωμα των μελισσιών θα πρέπει να γίνεται βραδινές ώρες, όταν όλες οι συλλέκτριες έχουν επιστρέψει στις κυψέλες.Οι μελισσοκόμοι θα πρέπει να φορούν άρβυλα και χονδρά γάντια, γιατί καθώς το φόρτωμα γίνεται συνήθως στα σκοτεινά, υπάρχει κίνδυνος φιδιών ή σκορπιών, ή ακόμα και αγκαθιών κ.α.Το φόρτωμα γίνεται με τέτοιο τρόπο, ώστε να κυκλοφορεί ο αέρας ανάμεσα από τις κυψέλες, ενώ δεν πρέπει να ξεπερνιέται το ωφέλιμο φορτίο και το επιτρεπόμενο ύψος του αυτοκινήτου. Τα πλαίσια των μελισσιών να είναι παράλληλα προς τις πλευρές του φορτηγού.Καλό είναι το ταξίδι να γίνεται χωρίς διακοπή. Εάν οι θερμοκρασίες που επικρατούν είναι υψηλές, τα μελίσσια διαβρέχονται σε τακτά χρονικά διαστήματα με νερό.Η κάθε ντάνα κυψελών θα πρέπει να δένεται καλά και στο τέλος όλο το φορτίο μαζί, ώστε να παραμένουν όσο γίνεται ακίνητες κατά τη μεταφορά.  Κατά τη μεταφορά μελισσιών στο αυτοκίνητο θα πρέπει οπωσδήποτε να υπάρχουν καπνιστήρι, καύσιμη ύλη, ξέστρο, μάσκες, σφυρί, καρφιά, γύψος, εφημερίδες, ένας ψεκαστήρας με νερό και μερικά σακιά καλά χωρίς τρύπες. Τα εφόδια αυτά μπορεί να αποδειχθούν πολύ χρήσιμα σε περίπτωση μικροατυχήματος.       

Όταν τα μελίσσια μεταφερθούν στην νέα τους θέση και ανοιχθούν αμέσως, χωρίς καμία προφύλαξη, τότε οι μέλισσες ξεχύνονται έξω και πετάνε, με αποτέλεσμα να χαθούν. Υπολογίζεται ότι σε τέτοιες περιπτώσεις μπορεί να χαθεί και το 25% του πληθυσμού ενός μελισσιού. Για να μην συμβεί αυτό θα πρέπει πριν αφαιρεθούν οι είσοδοι από τα μελίσσια να ραντίζονται με νερό, από τη σήτα αερισμού, να αφεθούν να ηρεμήσουν για 15 λεπτά και έπειτα να ανοιχθούν με τη βοήθεια καπνού.

επικοινωνία:periskepsis@gmail.com

επισκεφθείτε την σελίδα μας στο facebook

Η παραγωγή βασιλισσών

 I. ΓΕΝΙΚΑ

 Σε ένα μελίσσι η βασίλισσα παίζει τον πρωταρχικό ρόλο και η απόδοση του μελισσιού είναι άμεσα συνδεδεμένη με την ποιότητά της. Κάθε προσπάθεια για την εκτροφή άριστων βασιλισσών αξίζει τον κόπο και οι προσπάθειες του μελισσοκόμου ανταμείβονται στο πολλαπλάσιο. Για να εξασφαλίσουμε ένα υγιές και παραγωγικό μελίσσι θα πρέπει να αντικαθιστούμε τη βασίλισσά του κάθε χρόνο ή στη χειρότερη περίπτωση, κάθε δύο χρόνια.Με τη σωστή γενετική βελτίωση και κατόπιν  τη συστηματική βασιλοτροφία μπορούμε να παράγουμε πολλές και άριστες βασίλισσες.

 II. ΠΩΣ ΠΡΟΕΡΧΕΤΑΙ Η ΒΑΣΙΛΙΣΣΑ; Το μέγεθος και η παραγωγικότητα ενός μελισσιού είναι συνάρτηση του γενοτύπου της βασίλισσας. Όσο μεγαλύτερο είναι το βάρος του σώματος, τόσο μεγαλύτερος είναι και ο αριθμός των οβαριολών (Hoopingarner και Farrar, 1959). Η διαφορά, που συχνά παρατηρείται μεταξύ πολλών βασιλισσών ως προς το μέγεθος και την ποιότητα, οφείλεται στους ποικίλλους παράγοντες του περιβάλλοντος που επιδρούν στο στάδιο της εκτροφής (Roberts, 1961), στη διάρκεια της οποίας διαμορφώνονται τα χαρακτηριστικά μιας αποδοτικής βασίλισσας. Σήμερα γνωρίζουμε ότι η παρουσία της βασίλισσας στην κυψέλη επηρεάζει τη συμπεριφορά των μελισσών, χωρίς ωστόσο να κατευθύνει τις δραστηριότητές τους. Από ένα γονιμοποιημένο αυγό μπορεί να προέλθει βασίλισσα ή εργάτρια. Η διαφοροποίηση αυτή εξαρτάται από το είδος της τροφής που θα λάβει κατά τη διάρκεια της προνυμφικής ζωής. Προνύμφες που προορίζονται για βασίλισσες, τρέφονται με πολύ βασιλικό πολτό και καθ'όλη τη διάρκεια του προνυμφικού σταδίου. Αυτό που είναι σπουδαίο και χρήσιμο για το βασιλοτρόφο είναι να γνωρίζει ότι κατά τη διάρκεια των πρώτων 24 - 36 ωρών της προνυμφικής τους ζωής, βασίλισσα και εργάτρια δεν ξεχωρίζουν. Η γνώση αυτού του δεδομένου είναι και η κεντρική ιδέα της βασιλοτροφίας.  Μια καλή βασίλισσα μπορεί να προκύψει, αν κατά τη διάρκεια της πρώτης ή δεύτερης μέρας της ζωής του, η προνύμφη από ένα εργατικό κελί μεταφερθεί σε βασιλοκύτταρο. Αν η μεταφορά αυτή (εμβολιασμός) γίνει μετά την τρίτη μέρα από την εκκόλαψή του από το αυγό, τότε δεν υπάρχει η δυνατότητα παραγωγής βασιλισσών. Σε ένα μελίσσι παράγεται νέα βασίλισσα στις εξής περιπτώσεις: 1. Όταν χαθεί η παλιά βασίλισσα. 2. Όταν το μελίσσι προετοιμάζεται για σμηνουργία. 3. Όταν η βασίλισσα είναι άρρωστη, ηλικιωμένη, δεν ωοτοκεί κανονικά, είτε είναι πληγωμένη ή δεν παράγει κανονική ποσότητα φερομόνης.

ΙΙΙ. ΠΩΣ ΕΠΗΡΕΑΖΕΤΑΙ Η ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΒΑΣΙΛΙΣΣΩΝ;

 Α. ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΚΟΤΗΤΑ

Τα γενετικά χαρακτηριστικά που έχει η βασίλισσα μεταδίδονται στους απογόνους και επηρεάζουν έτσι τη συμπεριφορά και την απόδοσή τους. Ο σκοπός κάθε προγράμματος βελτίωσης είναι να παράγει εξαιρετικό γενετικό υλικό και ανώτερο από εκείνο που ήδη υπάρχει. Η βελτίωση αυτή επιτυγχάνεται με τη δημιουργία άριστου περιβάλλοντος ανάπτυξης των βασιλισσών και οργανωμένο σύστημα καταγραφής των καλών χαρακτηριστικών που επιτεύχθηκαν στην επιλογή αυτή. Αυτές οι βελτιωμένες βασίλισσες θα αποτελέσουν την πηγή των νέων βασιλισσών και κηφήνων για κάθε γενεά.

 Β. ΑΠΟ ΤΟ ΥΛΙΚΟ ΚΑΙ ΜΕΓΕΘΟΣ ΤΟΥ ΒΑΣΙΛΙΚΟΥ ΚΕΛΙΟΥ Οι μέλισσες δεν δέχονται οποιοδήποτε βασιλικό κελί για την εκτροφή βασιλισσών. Κάθε ξένο υλικό που δεν έχει το κανονικό σχήμα και διαφέρει από το φυσικό της κυψέλης υπάρχει μεγάλη πιθανότητα να μην γίνει αποδεκτό από τις μέλισσες. Γι’ αυτό κάθε υλικό και εργαλείο  πρέπει να δοκιμάζεται πριν χρησιμοποιηθεί ευρέως. Πολλοί βασιλοτρόφοι προτιμούν να κατασκευάζουν τα κελιά με κερί γιατί αυτό είναι και το φυσικό της κυψέλης. Οι μέλισσες όμως δέχονται βασιλικά κελιά που είναι κατασκευασμένα και από άλλα υλικά, ειδικά από πλαστικά 2. Το μέγεθος των κελιών. Τα φυσικά βασιλικά κύπελα έχουν εσωτερική διάμετρο στο χείλος τους 8-9 mm (χιλιοστά του μέτρου) και βάθος 8-10 mm. Οι μέλισσες δέχονται τα τεχνητά βασιλοκύτταρα που κυμαίνονται στο μέγεθος αυτό των φυσικών κελιών. (Morse και Flottum 1990, Laidlaw 1979).

 Γ. ΑΠΟ ΤΗΝ ΗΛΙΚΙΑ ΤΗΣ ΕΜΒΟΛΙΑΣΜΕΝΗΣ ΠΡΟΝΥΜΦΗΣ

 Από τη στιγμή της εκκόλαψης του αυγού στο βασιλοκύτταρο η μικρή προνύμφη τρέφεται με μεγάλη ποσότητα βασιλικού πολτού που εφοδιάζουν οι παραμάνες εργάτριες. Η διάρκεια διατροφής της προνύμφης είναι μόνο 6 μέρες (από 3η μέχρι 9η μέρα) και η ανάπτυξή της είναι πολύ γρήγορη. Οι παραμάνες εργάτριες έχουν 4 μέρες περιθώριο, από την 3η μέχρι την 7η μέρα, να τροφοδοτήσουν την προνύμφη γιατί την 7η πλέον μέρα το βασιλοκύτταρο σφραγίζεται.. Αυτές οι 4 μέρες τροφοδότησης των βασιλοκυττάρων είναι οι πλέον κρίσιμες και όσο πιο μικρής ηλικίας προνύμφη εμβολιάζεται στα βασιλικά κελιά, τόσο πιο καλά θα τραφεί η προνύμφη και να δώσει βασίλισσα καλής ποιότητας (Woyke, 1971).

 Δ. ΑΠΟ ΤΗ ΣΩΣΤΗ ΔΙΑΤΡΟΦΗ

Η ποσότητα αλλά και η ποιότητα της τροφής που καταναλώνει η βασίλισσα είναι υψίστης σημασίας. 'Οταν η τροφοδότηση με βασιλικό πολτό είναι ελλειπής, τότε όλες οι μετέπειτα τεχνικές προετοιμασίες είναι άχρηστες. Σύμφωνα με τον Haydak (1957) το μεγαλύτερο μέγεθος που έχουν οι υποφαρυγγικοί αδένες είναι στις εργάτριες ηλικίας 5 ημερών, όταν καταναλώνουν πολύ γύρη. Η άριστη φυσιολογική κατάσταση των εργατριών έχει άμεση επίδραση και στην καλή διατροφή των κηφήνων και των βασιλισσών. Την ημέρα του εμβολιασμού θα υπάρχουν στην κυψέλη πολλές παραμάνες μέλισσες 5-6 ημερών και καλά θρεμένες. Τα κελιά που εκτρέφονται με αυτές τις συνθήκες είναι μεγάλα και ομοιόμορφα σε μέγεθος, με εξαιρετικά αναπτυγμένο το ανάγλυφό τους, δείγμα ότι έχουν εκτραφεί καλά.

Τις πρώτες ημέρες, μετά την έξοδό της από το κελί, η βασίλισσα δέχεται τη φροντίδα των εργατριών μέσα στο κυψελίδιο μέχρι να ωριμάσει αναπαραγωγικά. Είναι πολύ σημαντικό το κυψελίδιο να έχει αρκετή τροφή (μέλι και γύρη) καθώς και αρκετό πληθυσμό ώστε να έχουν τη δυνατότητα οι εργάτριες να ρυθμίζουν τη θερμοκρασία του και να τροφοδοτούν επαρκώς τη βασίλισσα

Ε. ΑΠΟ ΤΟΝ ΠΛΗΘΥΣΜΟ ΤΩΝ ΜΕΛΙΣΣΙΩΝ ΕΚΤΡΟΦΗΣ ΒΑΣΙΛΙΚΩΝ ΚΕΛΙΩΝ ΚΑΙ ΚΥΨΕΛΙΔΙΩΝ ΣΥΖΕΥΞΗΣ

Η δύναμη του μελισσιού χωρίς αμφιβολία έχει σημαντική επίδραση στο αποτέλεσμα της βασιλοτροφίας. Δεν φθάνει όμως μόνο ο αριθμός των εργατριών ενός μελισσιού, έχει σημασία και η αναλογία οικιακών και συλλεκτριών μελισσών. 'Ετσι με μια ισορροπημένη σύνθεση του πληθυσμού έχουμε έναν μεγάλο αριθμό παραμάνων εργατριών που θα είναι καθοριστικός για την ποιότητα των κηφήνων και των βασιλισσών που θα εκτραφούν  Για την εκτροφή μιας βασίλισσας απαιτείται ένας ελάχιστος αριθμός μελισσών στο κυψελίδιο σύζευξης. Όσο πιο μεγάλος είναι ο αριθμός των εργατριών τόσο πιο σταθερή διατηρείται η θερμοκρασία μέσα στο κυψελίδιο ή στην κυψέλη ιδίως όταν οι καιρικές συνθήκες είναι αντίξοες (πολύ κρύο ή πολύ ζέστη). Για τις ελληνικές συνθήκες το τριπλοκυψελίδιο είναι το πιο κατάλληλο γιατί περιέχει 4.000- 5.000 μέλισσες, που είναι αρκετές για να εκθρέψουν άριστες βασίλισσες ακόμη και σε αντίξοες συνθήκες.

 Η δύναμη του μελισσιού εκτροφής βασιλικών κελιών είναι καθοριστικής σημασίας.

ΣΤ. ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΕΧΘΡΟΥΣ ΚΑΙ ΑΣΘΕΝΕΙΕΣ ΤΩΝ ΜΕΛΙΣΣΩΝ

Η πρώτη βασική προϋπόθεση για την καλή φροντίδα των βασιλισσών είναι η εξασφάλιση υγιών μελισσιών. 'Αρρωστα μελίσσια είναι ακατάλληλα για βασιλοτροφία γιατί μειώνεται η ζωτικότητά τους. και επειδή υπάρχει ο κίνδυνος να μεταδοθούν ασθένειες σε περισσότερα μελίσσια με τη δημιουργία κυψελιδίων. Τέτοιες ασθένειες είναι η νοζεμίαση, αμερικανική σηψιγονία, τραχειακή και βαρροϊκή ακαρίαση. Η κάθε μία με το δικό της τρόπο εξασθενεί το μελίσσι, οπότε δεν μπορεί να εξασφαλισθεί η παραγωγή βασιλισσών ποιότητας.

 Ζ. ΑΠΟ ΤΙΣ ΚΑΙΡΙΚΕΣ ΣΥΝΘΗΚΕΣ

 Η θερμοκρασία (35 oC ) και η σχετική υγρασία 40-60% είναι αρκετά σταθερή στη γονοφωλιά, ανεξάρτητα από τις συνεχείς αλλαγές που συμβαίνουν έξω στην ατμόσφαιρα. Το δυνατό μελίσσι είναι σε θέση να ρυθμίζει τη θερμοκρασία μέσα στην κυψέλη, χωρίς έτσι να επηρεάζεται η ποιότητα των παραγομένων βασιλισσών, βοηθούμενο βέβαια και από τους κατάλληλους χειρισμούς του μελισσοκόμου.

ΙV. ΕΞΟΠΛΙΣΜΟΣ Α. ΚΥΨΕΛΙΔΙΑ ΣΥΖΕΥΞΗΣ Ή ΓΟΝΙΜΟΠΟΙΗΣΗΣ

Τα κυψελίδια σύζευξης είναι μικρές κυψέλες που περιέχουν  λίγο πληθυσμό, λίγο γόνο και είναι αρχικά χωρίς βασίλισσα.  Σε κάθε κυψελίδιο τοποθετούμε ένα σφραγισμένο βασιλοκύτταρο. Η βασίλισσα που θα εκκολαφθεί, αφού συζευχθεί και αρχίσει να ωοτοκεί, είναι έτοιμη να χρησιμοποιηθεί, για να αντικαταστήσει μία ηλικιωμένη ή ελαττωματική βασίλισσα κανονικού μελισσιού. Πολλοί μελισσοκόμοι διατηρούν ορισμένα κυψελίδια και έτσι έχουν στη διάθεσή τους γονιμοποιημένες βασίλισσες, για να τις χρησιμοποιήσουν. σε κανονικά μελίσσια, όταν αυτά χάσουν τη βασίλισσά τους. Τα κυψελίδια χρησιμοποιούνται επίσης και για τον πολλαπλασιασμό των μελισσιών.

 Τα κυψελίδια λέγονται αλλιώς παραφυάδες και στα λατινικά nuclei (πυρήνες). Υπάρχουν πάρα πολλοί τύποι κυψελιδίων και ως προς το μέγεθος, αλλά και ως προς το σχήμα. O σκοπός για τον οποίο προορίζονται καθορίζει και το μέγεθος του κυψελιδίου. Όσο είναι δυνατόν θα πρέπει τα κυψελίδια και όλα τα υλικά που

χρησιμοποιούνται να έχουν διαστάσεις ίδιες με εκείνες των διαφόρων εξαρτημάτων των κανονικών κυψελών (Στάνταρ Λάνκστροθ). Η δυνατότητα να μπορούμε να ανταλλάσσουμε αμοιβαία τα πλαίσια και άλλα τμήματα της κυψέλης είναι πολύ ουσιώδης για έναν αποτελεσματικό χειρισμό των κυψελιδίων.

 Β. Η ΠΡΟΕΤΟΙΜΑΣΙΑ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΤΩΝ ΚΥΨΕΛΙΔΙΩΝ ΣΥΖΕΥΞΗΣ

 Από κανονικά δυνατά μελίσσια παίρνουμε ένα πλαίσιο με σφραγισμένο γόνο και ένα πλαίσιο με μέλι. Και τα δύο πλαίσια πρέπει να συνοδεύονται από τις μέλισσες που τα καλύπτουν. Το ιδανικό είναι να έχουμε κυψελίδια, όπου να υπάρχουν μέλισσες από όλες τις ηλικίες. Το τρίτο πλαίσιο έχει κηρήθρα κτισμένη με άδεια κελιά ή έχει μόνο φύλλο κηρήθρας, το οποίο οι μέλισσες θα κτίσουν και η νέα βασίλισσα θα το γεμίσει με αυγά. Αν δεν υπάρχει μελιτοφορία έξω, η τροφοδότηση με σιρόπι είναι απόλυτα απαραίτητη. Μία μέρα μετά τη δημιουργία των κυψελιδίων και μεταφορά τους στη νέα θέση, τοποθετούμε ένα σφραγισμένο βασιλικό κελί, από όπου σε μία ή δύο το πολύ μέρες θα εκκολαφθεί η βασίλισσα.

 Γ. ΠΛΑΙΣΙΑ ΚΑΙ ΠΗΧΕΙΣ ΒΑΣΙΛΟΤΡΟΦΙΑΣ

 Τα βασιλοκύτταρα, για να εισαχθούν στο κέντρο της γονοφωλιάς τοποθετούνται πάνω σε πήχεις οι οποίοι εφαρμόζουν σε κανονικό πλαίσιο. Ένα κανονικό πλαίσιο μπορεί να δεχτεί τρία πηχάκια με απόσταση 5 cm το ένα από το άλλο. Σε κάθε πηχάκι τοποθετούνται 20 περίπου κελιά

Δ. ΒΑΣΙΛΙΚΑ ΚΕΛΙΑ

Τα βασιλοκύτταρα μπορεί να είναι είτε φυσικά είτε τεχνητά, αρκεί οι διαστάσεις τους να είναι σωστές (διάμετρος 8-9 mm και βάθος 8-10 mm).

Τα βασιλοκύτταρα είτε είναι τεχνητά είτε φυσικά θα πρέπει να μην τοποθετούνται κατευθείαν πάνω στα πηχάκια, αλλά πρώτα πάνω σε ξύλινες βάσεις και αυτές με τη σειρά τους πάνω στα πηχάκια με τη βοήθεια λυωμένου κεριού. Η ξύλινη βάση επιτρέπει τον άνετο χειρισμό των σφραγισμένων κελιών χωρίς το φόβο της πρόκλησης οποιασδήποτε ζημιάς στο περιεχόμενό του.  Τέτοιος βέβαια φόβος δεν υπάρχει στα βασιλοκύτταρα από πλαστικό, όπου η ξύλινη βάση είναι περιττή

 Ε. ΒΕΛΟΝΑ ΕΜΒΟΛΙΑΣΜΟΥ

 Η κλασική μέθοδος βασιλοτροφίας προϋποθέτει τη μεταφορά προνύμφης από το εργατικό κελί στο τεχνητό βασιλικό κελί.  Η μεταφορά αυτή γίνεται με μια βελόνα, η οποία ονομάζεται "βελόνα εμβολιασμού". Είναι μια ράβδος μεταλλική, πάχους λίγων χιλιοστών του μέτρου, με τη μία της άκρη κάπως πλατιά και λίγο ανασηκωμένη. Η μεταφορά αυτή μπορεί ακόμη να γίνει με ένα λεπτό πινέλο ζωγραφικής ή μια οδοντογλυφίδα με το πεπλατυσμένο της άκρο. Οι προνύμφες των μελισσών είναι πολύ ευπαθείς και γι'αυτό χρειάζεται λεπτός χειρισμός.

 ΣΤ. ΤΟ ΔΙΑΦΡΑΓΜΑ ΒΑΣΙΛΙΣΣΑΣ Ή ΒΑΣΙΛΙΚΟ ΔΙΑΦΡΑΓΜΑ

 Στη βασιλοτροφία το βασιλικό διάφραγμα το χρησιμοποιούμε, για να απομονώσουμε τη βασίλισσα σε ένα πάτωμα, όπως συμβαίνει στα μελίσσια έναρξης και αποπεράτωσης.

 Ζ. ΚΛΟΥΒΑΚΙΑ ΓΙΑ ΓΟΝΙΜΟΠΟΙΗΜΕΝΕΣ ΒΑΣΙΛΙΣΣΕΣ

 Κλουβάκια για αποστολή και εισαγωγή βασιλισσών υπάρχουν σε μεγάλη ποικιλία μεγεθών και σχημάτων. Η αρχή όμως στην οποία στηρίζονται είναι η ίδια. Τα περισσότερα είδη είναι κατασκευασμένα από ξύλο που συνιστάται, υπάρχουν όμως και από πλαστικό υλικό.. Το ανοιχτό τους μέρος καλύπτεται με σίτα που οι τρύπες της έχουν διάμετρο 3 mm. Έτσι δημιουργείται χώρος για να φιλοξενήσει τη βασίλισσα και τις συνοδούς εργάτριες και σε ένα γεμίζει με ζαχαροζύμαρο, για να παρέχει τροφή, ενώ οι μέλισσες ταξιδεύουν. Η εισαγωγή της γονιμοποιημένης βασίλισσας στην ορφανή κυψέλη γίνεται με το ίδιο κλουβάκι αποστολής. Υπάρχει μεγάλη ποικιλία από κλουβάκια για την τοποθέτηση των βασιλισσών.

 Η. ΟΙ ΤΡΟΦΟΔΟΤΕΣ

Για την παραγωγή βασιλισσών άριστης ποιότητας, απαιτείται συστηματική τροφοδότηση σε όλες τις φάσεις της παραγωγής, ακόμη και όταν υπάρχει έξω μελιτοφορία. Υπάρχει μεγάλη ποικιλία τροφοδοτών και ο κάθε μελισσοκόμος εφαρμόζει δικό του σύστημα τροφοδότησης.

 V. ΟΙ ΚΗΦΗΝΕΣ

 Κάθε παρθένα βασίλισσα ζευγαρώνει κατά μέσον όρο με 8-10 ή και περισσότερους κηφήνες. Επομένως ο εφοδιασμός με αναπαραγωγικά ώριμους κηφήνες στην ακτίνα πτήσης των βασιλισσών είναι βασικής σημασίας. Οι βασίλισσες και οι κηφήνες μπορεί να πετάξουν αρκετά χιλιόμετρα μακριά από την κυψέλη τους, για να ζευγαρώσουν. Αν δεν υπάρχουν κηφήνες στην περιοχή, τότε οι βασίλισσες πετούν μακρύτερα με αποτέλεσμα να μην καταφέρουν να επιστρέψουν. Η ποιότητα των παραγομένων βασιλισσών εξαρτάται κατά ένα μεγάλο μέρος από τον αριθμό και την ποιότητα των κηφήνων που ζευγαρώνει. Όσες βασίλισσες θα γεμίσουν τη σπερματοθήκη τους με 5-7 εκατομμύρια σπερματοζωάρια, θα έχουν καλή ωοτοκία για μεγάλο χρονικό διάστημα

Ο καλύτερος τρόπος απόκτησης πολλών κηφήνων είναι η τοποθέτηση κηφηνοκηρήθρας στο κέντρο της γονοφωλιάς μελισσιού που έχει επιλεγμένη βασίλισσα. Για την απόκτηση ώριμων κηφήνων απαιτούνται περίπου 35 μέρες από την τοποθέτηση της κηρήθρας μέσα στο μελίσσι, δηλαδή 24 μέρες για την εκκόλαψή τους από κελί και 10 περίπου μέρες για την ωρίμανσή τους. Το μελίσσι εκτροφής κηφήνων πρέπει να είναι δυνατό και να τροφοδοτείται με σιρόπι και γύρη, εκτός αν οι μέλισσες φέρνουν πολύ νέκταρ και γύρη. Από την επιφάνεια ενός πλαισίου μπορούν να εκκολαφθούν περίπου 3.000 κηφήνες, που είναι αρκετοί για 200 βασίλισσες.

 VI. ΜΕΘΟΔΟΙ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΒΑΣΙΛΙΚΩΝ ΚΕΛΙΩΝ

 Υπάρχουν πολλοί τρόποι για να παράγει κανείς βασιλικά κελιά είτε λίγα στον αριθμό είτε πολλά. Όταν κάποιος έχει λίγα μελίσσια, μπορεί να αποκτήσει τις βασίλισσες που θέλει χρησιμοποιώντας βασιλικά κελιά διάσωσης (ορφανεύοντας ένα μελίσσι) ή φυσικής σμηνουργίας. Οι τρόποι όμως αυτοί δεν είναι οι κατάλληλοι για παραγωγή βασιλισσών καλής ποιότητας. Ο πιο σοβαρός λόγος που δεν πρέπει να παράγουμε βασίλισσες από βασιλοκύτταρα σμηνουργίας είναι ότι οι παραγόμενες βασίλισσες θα έχουν ακόμη μεγαλύτερη τάση για σμηνουργία και έτσι θα διαιωνίζεται ένα ανεπιθύμητο χαρακτηριστικό στα μελίσσια μας. Για τη συστηματική όμως και οργανωμένη βασιλοτροφία χρειάζεται να εφαρμόζουμε μεθόδους, με τις οποίες να παράγουμε πολλά βασιλικά κελιά καλής ποιότητας, διασφαλίζοντας παράλληλα το γεγονός ότι δε θα διακόπτεται η γέννα της βασίλισσας στην κυψέλη για περισσότερο από 3 - 4 μέρες. Μια τέτοια μέθοδος είναι αυτή του εμβολιασμού.

 Α. ΒΑΣΙΛΙΚΑ ΚΕΛΙΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΣΜΗΝΟΥΡΓΙΑΣ

 Ένα δυνατό μελίσσι, όταν σμηνουργεί, κατασκευάζει 30 - 50 ή και περισσότερα βασιλικά κελιά. Πολλοί μελισσοκόμοι, για να μη χάσουν τόσες βασίλισσες που δημιουργούνται σε ένα μελίσσι, πριν εκκολαφθούν οι βασίλισσες, κόβουν τα βασιλικά κελιά και τα εμβολιάζουν σε κυψελίδια σύζευξης. Με ένα κοφτερό μαχαίρι κόβουν προσεκτικά το ώριμο σφραγισμένο βασιλοκύτταρο μαζί με ένα κομμάτι κηρήθρας, για να είναι εύκολη η στερέωσή του στην κηρήθρα του κυψελιδίου ή ορφανής κυψέλης, χωρίς να προκαλούν ζημιά στη βασίλισσα που υπάρχει μέσα. Σε δύο περίπου εβδομάδες από την τοποθέτηση του βασιλικυττάρου, θα πρέπει η βασίλισσα να έχει συζευχθεί και να έχει αρχίσει να ωοτοκεί. Είναι πολύ απλός και εύκολος τρόπος για έναν ερασιτέχνη μελισσοκόμο να αντικαταστήσει τις βασίλισσές του ή να δημιουργήσει καινούργια μελίσσια. Όμως οι βασίλισσες έχουν την τάση της σμηνουργίας, γιατί προέρχονται από βασιλικά κελιά

σμηνουργίας και υπάρχει περιορισμένη δυνατότητα παραγωγής βασιλισσών από βελτιωμένα μελίσσια.

 Γ. ΒΑΣΙΛΙΚΑ ΚΕΛΙΑ ΔΙΑΣΩΣΗΣ

Ένα μελίσσι, όταν μένει ορφανό, χτίζει βασιλικά κελιά διάσωσης. Τα κελιά αυτά είναι συνήθως χτισμένα στο κέντρο της κηρήθρας. Όταν το μελίσσι είναι δυνατό, η βασίλισσα που χάθηκε από καλό γενετικό υλικό και η ανθοφορία έξω καλή, τότε οι βασίλισσες που θα παραχθούν είναι συνήθως καλής ποιότητας αλλά αυτό δε συμβαίνει συχνά

 Δ. ΒΑΣΙΛΙΚΑ ΚΕΛΙΑ ΑΝΤΙΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ

 Όταν σε ένα μελίσσι υπάρχει γερασμένη ή προβληματική βασίλισσα τότε οι μέλισσες κτίζουν βασιλικά κελιά. Για την ποιότητα των βασιλισσών ισχύει ότι και με τα βασιλικά κελιά διάσωσης.

 ΣΤ. ΜΕΘΟΔΟΣ ΤΟΥ ΕΜΒΟΛΙΑΣΜΟΥ

 Σχεδόν όλοι οι επαγγελματίες βασιλοτρόφοι χρησιμοποιούν τη μέθοδο αυτή για την παραγωγή βασιλικών κελιών. Κατά τη μέθοδο αυτή μεταφέρονται με κάποιο εργαλείο προνύμφες εργατριών μικρής ηλικίας σε βασιλικά κελιά, τα οποία έχουν κατασκευασθεί τεχνητώς. Τα εμβολιασμένα αυτά κελιά τοποθετούνται σε κατάλληλα προετοιμασμένα μελίσσια, για να εκτραφούν σωστά. Άλλες φορές τα αφήνουμε να εκτραφούν από την αρχή μέχρι το τέλος σε ένα μόνο μελίσσι, ενώ άλλες φορές η αρχή γίνεται σε ένα ορφανό μελίσσι (μελίσσι έναρξης) και ολοκληρώνεται σε δεύτερο μελίσσι (μελίσσι αποπεράτωσης). Παρακάτω θα αναπτυχθεί η πρώτη περίπτωση γιατί είναι πιο απλή και παράγονται εξίσου καλές βασίλισσες.

 1. Εμβολιασμός

Είναι η μεταφορά πολύ νεαρών προνυμφών από εργατικά κελιά (κυψέλη που έχει επιλεγμένη βασίλισσα) σε τεχνητά βασιλικά κελιά. Η μεταφορά αυτή με βελόνα ειδικά κατασκευασμένη για το σκοπό αυτό, έτσι ώστε να μην τραυματίζεται η νεαρή προνύμφη. Ο εμβολιασμός πρέπει να γίνεται σε περιβάλλον με κατάλληλη θερμοκρασία και υγρασία. Η θερμοκρασία να κυμαίνεται από 20 έως 34 οC, και η σχετική υγρασία να είναι τουλάχιστον 60%. Επειδή οι προνύμφες είναι πολύ μικρές και ευαίσθητες, πρέπει να μπαίνουν στα μελίσσια έναρξης αμέσως μετά τον εμβολιασμό. Αν η ατμόσφαιρα είναι ξερή, τότε τα εμβολιασμένα κελιά πρέπει να σκεπάζονται με υγρή πετσέτα.

Υπάρχουν διάφοροι τρόποι εμβολιασμού που χρησιμοποιούν οι παραγωγοί βασιλισσών. Με όλους τους τρόπους μπορούν να παραχθούν καλές βασίλισσες, αρκεί η εφαρμογή τους να γίνει σωστά

 α) Ο "Ξηρός" εμβολιασμός εφαρμόζεται σήμερα από τους περισσότερους επαγγελματίες βασιλοτρόφους. Η μεταφορά των μικρών προνυμφών μέσα στα τεχνητά βασιλικά κελιά, γίνεται χωρίς προηγουμένως να τοποθετήσουμε επιπρόσθετο βασιλικό πολτό. Ο λίγος βασιλικός πολτός που έχει το εργατικό κελί είναι αρκετός και ένας έμπειρος μελισσοκόμος μπορεί να εμβολιάσει πολύ περισσότερα κελιά με τον τρόπο αυτό και χωρίς κανένα τραυματισμό της προνύμφης. 

β) Στον "Υγρό" εμβολιασμό τοποθετείται μια μικρή σταγόνα βασιλικού πολτού στο κέντρο του πυθμένα του βασιλικού κελιού, πριν τοποθετηθεί η μικρή προνύμφη. Αν ο βασιλικός πολτός είναι πηχτός, τότε αραιώνεται με χλιαρό νερό. Χρειάζεται προσοχή κατά τον εμβολιασμό, ώστε να μη βυθιστεί η προνύμφη μέσα στον πολτό, αλλά να επιπλεύσει. Το βύθισμα της προνύμφης θα έχει σαν αποτέλεσμα το πνίξιμό της. Έχουν γίνει πειράματα για να δείξουν εάν ο υγρός εμβολιασμός είναι καλύτερος από τον ξηρό, αλλά μέχρι τώρα δεν έχει αποδειχθεί ότι ο υγρός εμβολιασμός παρουσιάζει περισσότερα πλεονεκτήματα.

 2. Το μελίσσι έναρξης - αποπεράτωσης

 Κατά τη διαδικασία αυτή στο ίδιο μελίσσι ολοκληρώνεται όλη η διαδικασία της εκτροφής των βασιλικών κελιών, δηλαδή από την τοποθέτηση των εμβολιασμένων κελιών, μέχρι την αφαίρεση των ώριμων σφραγισμένων κελιών που θα τοποθετηθούν στα κυψελίδια σύζευξης. Η διαδικασία δίδεται παρακάτω: 

α) Διαλέγουμε δυνατό διώροφο μελίσσι και του χορηγούμε υποκατάστατο γύρης και σιρόπι 3 περίπου ημέρες πριν από την αφαίρεση της βασίλισσας. Η χορήγηση υποκατάστατου γύρης και σιροπιού είναι καθοριστικής σημασίας, ιδίως όταν η μελιτοφορία δεν είναι ικανοποιητική

β) Αφαιρούμε τη βασίλισσα και την τοποθετούμε δίπλα σε ένα άδειο κυψελίδιο με δύο κηρήθρες ανοιχτού γόνου με τις μέλισσες που τις σκεπάζουν και δημιουργούμε έτσι ένα μικρό μελίσσι 

γ) Αφαιρούμε όλα τα πλαίσια που έχουν ανοιχτό γόνο, συμπεριλαμβανομένων και των αυγών. 

δ) Περιορίζουμε τις μέλισσες στον κάτω μόνο όροφο με 9 συνολικά πλαίσια. Προτιμούμε να έχουμε 9 πλαίσια και όχι 10, γιατί δίνουμε έτσι στις πολλές μέλισσες που υπάρχουν περισσότερο ελεύθερο χώρο, για να κινούνται και επίσης κατά τους διάφορους χειρισμούς σκοτώνουμε πολύ πιο λίγες μέλισσες. 

ε) Τοποθετούμε στο κέντρο των πλαισίων ένα μόνο πλαίσιο με ανοιχτό γόνο το οποίο αφαιρούμε την επόμενη ημέρα, βάζοντας στη θέση του το πλαίσιο με τα εμβολιασμένα τεχνητά κελιά, τα οποία αρχίζουν αμέσως να τα περιποιούνται οι παραμάνες μέλισσες. 

στ). Η διάταξη των πλαισίων στο μελίσσι όπου θα τοποθετηθούν τα εμβολιασμένα βασιλικά κελιά.

 

1 ΤΡΟΦΟΔΟΤΗΣ 2 ΣΦΡΑΓΙΣΜΕΝΟΣ ΓΟΝΟΣ 3 ΣΦΡΑΓΙΣΜΕΝΟΣ ΓΟΝΟΣ 4 ΓΥΡΗ ΚΑΙ ΜΕΛΙ 5 ΕΜΒΟΛΙΑΣΜΕΝΑ ΒΑΣΙΛΙΚΑ ΚΕΛΙΑ 6 ΣΦΡΑΓΙΣΜΕΝΟΣ ΓΟΝΟΣ 7 ΣΦΡΑΓΙΣΜΕΝΟΣ ΓΟΝΟΣ 8 ΣΦΡΑΓΙΣΜΕΝΟΣ ΓΟΝΟΣ 9 ΜΕΛΙ 

ζ) Τροφοδοτούμε με σιρόπι 1:1 (δηλαδή για 2 κιλά σιρόπι το 1 κιλό είναι νερό και το 1 κιλό ζάχαρη). Επίσης συμπληρώνουμε και με υποκατάστατο γύρης αν χρειάζεται. 

η) Την επόμενη ημέρα και πριν από τον εμβολιασμό, επιθεωρούμε όλες τις κηρήθρες και καταστρέφουμε όλα τα βασιλικά κελιά που δημιούργησαν. Αν μείνει ακόμη και ένα βασιλικό κελί, τότε κανένα από τα κελιά που θα εμβολιάσουμε δεν θα γίνει δεκτό. 

θ) Εμβολιάζουμε 50-60 περίπου βασιλικά κελιά με προνύμφες ηλικίας μίας ημέρας, μία ημέρα μετά τη δημιουργία του μελισσιού έναρξης-αποπεράτωσης. 

ι) Συμπληρώνουμε τον τροφοδότη με σιρόπι. 

ια) Μια ημέρα μετά τον εμβολιασμό, ελέγχουμε για την επιτυχία του εμβολιασμού. Αν ο εμβολιασμός απέτυχε, τότε επαναλαμβάνουμε τις εργασίες από (η) έως και (ι). Αν ο εμβολιασμός είναι επιτυχής, συμπληρώνουμε τον τροφοδότη με σιρόπι και κλείνουμε την κυψέλη. 

ιβ) Έξι ημέρες μετά τον εμβολιασμό, επιθεωρούμε όλες τις κηρήθρες και καταστρέφουμε όλα τα φυσικά βασιλικά κελιά που δημιούργησαν οι μέλισσες. 

ιγ) Εννέα ημέρες μετά τον εμβολιασμό δημιουργούμε τα κυψελίδια σύζευξης. 

ιδ) Δέκα ημέρες μετά τον εμβολιασμό, τα σφραγισμένα και ώριμα βασιλικά τοποθετούνται στα κυψελίδια σύζευξης που δημιουργήθηκαν την προηγούμενη ημέρα. 

ιε) Αμέσως μετά την αφαίρεση των βασιλικών κελιών, το μελίσσι έναρξης – αποπεράτωσης διαμερίζεται σε 3 έως 4 κυψελίδια με τη μέθοδο της βεντάλιας και τοποθετείται από ένα κελί. Μπορούμε όμως να κάνουμε έναν ακόμη εμβολιασμό αν τοποθετήσουμε από άλλη κυψέλη 2-3 κηρήθρες ώριμο σφραγισμένο εργατικό γόνο. 

ιστ) Τρεις ημέρες μετά την τοποθέτηση του βασιλικού κελιού στο κυψελίδιο, ελέγχουμε αν η βασίλισσα βγήκε από το κελί με πολλή προσοχή χρησιμοποιώντας ελάχιστο ή καθόλου καπνό. Καμία άλλη ενέργεια δεν κάνουμε. 

ιζ) Δώδεκα με 15 ημέρες μετά την τοποθέτηση του βασιλικού κελιού στο κυψελίδιο, ελέγχουμε αν η βασίλισσα ωοτοκεί. Από εδώ και πέρα η βασίλισσα είναι στη διάθεση του μελισσοκόμου για οποιαδήποτε χρήση. 

ιη) Προσοχή ποτέ δεν τινάζουμε τα πλαίσια όπου υπάρχουν πήχεις με βασιλικά κελιά (σφραγισμένα ή με νεαρές προνύμφες). Για να απομακρύνουμε τις μέλισσες, χρησιμοποιούμε τη μελισσοκομική βούρτσα.

 ΣΤ. ΑΛΛΕΣ ΜΕΘΟΔΟΙ ΕΚΤΡΟΦΗΣ ΒΑΣΙΛΙΚΩΝ ΚΕΛΙΩΝ

Υπάρχουν κι άλλες μέθοδοι παραγωγής βασιλικών κελιών που χρησιμοποιούνται κατά καιρούς, όπως είναι οι μέθοδοι Miller, Alley, Farrar-Harp, Hopkins και η μέθοδος των κομμένων εργατικών κελιών "Barbeau" (Χαριζάνης, 1996).

VIΙ. Η ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΤΩΝ ΒΑΣΙΛΙΣΣΩΝ Η εισαγωγή μιας νέας βασίλισσας σε ορφανό μελίσσι ή σε μελίσσι που έχει γερασμένη βασίλισσα είναι βασική επέμβαση που κάθε μελισσοκόμος πρέπει να είναι σε θέση να την κάνει σωστά. Είναι πολύ λυπηρό να χάνουμε κατά την εισαγωγή μια άριστη βασίλισσα, που χρειάσθηκε πολύ κόπο και χρόνο, για να την εκθρέψουμε. Τα μελίσσια δε δέχονται ξένες βασίλισσες. Μόλις βρεθεί μια βασίλισσα σε άλλη κυψέλη, αρκετές μέλισσες, κυρίως ηλικιωμένες, μαζεύονται πάνω της και σχηματίζουν ένα "κουβάρι". Την "κουβαριάζουν", όπως λένε οι μελισσοκόμοι και αρχίζουν να τραβούν τα φτερά και τα πόδια της και συνήθως πεθαίνει από ασφυξία. Η εχθρότητα αυτή των μελισσών άλλοτε είναι περισσότερο και άλλοτε λιγότερο έντονη. Η συμπεριφορά τους εξαρτάται από πολλούς παράγοντες, τους οποίους και αναφέρουμε:

 

Α. ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΠΟΥ ΕΠΗΡΕΑΖΟΥΝ ΤΗΝ ΕΠΙΤΥΧΙΑ ΤΗΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗΣ 

1. Η ορφάνια Υπάρχουν δύο ειδών ορφάνιας: 

α. Ορφανό μελίσσι που έχασε τη βασίλισσά του πρόσφατα είτε τυχαία είτε επειδή την αφαίρεσε ο ίδιος ο μελισσοκόμος. 

β. Ορφανό μελίσσι που έμεινε χωρίς βασίλισσα για πολύ καιρό. Υπάρχει ακόμη πιθανότητα να βρούμε και ωοτόκες εργάτριες οπότε στην περίπτωση αυτή αυτή το μελίσσι θα πρέπει να συνενώνεται με άλλο κανονικό μελίσσι. 

2. Η μελιτοφορία Κατά τη διάρκεια καλής μελιτοφορίας, σχεδόν κάθε μέθοδος εισαγωγής είναι επιτυχής. 

3. Η κατάσταση των εργατριών Οι εργάτριες πρέπει να είναι "δεκτικές" κατά τη διάρκεια εισαγωγής της βασίλισσας όπως είναι οι παραμάνες εργάτριες. 

4. Η κατάσταση της βασίλισσας Η βασίλισσα υπόκειται σε διάφορες αλλαγές στη φυσιολογία και στη συμπεριφορά της και η εισαγωγή γίνεται ευκολότερα, όταν η βασίλισσα και οι εργάτριες είναι "συγχρονισμένες".

 

Β. ΟΙ ΙΔΑΝΙΚΕΣ ΣΥΝΘΗΚΕΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗΣ 

Για να δεχθεί ένα μελίσσι μια καινούργια βασίλισσα, θα πρέπει: 

1. Να είναι ορφανό. 

2. Να μην έχει βασιλικά 

3. Να υπάρχει μελιτοφορία έστω και ελάχιστη. Αν δεν, τότε το μελίσσι πρέπει να τροφοδοτηθεί με σιρόπι, για να αντικαταστήσει τη μελιτοφορία. Κατά την τροφοδότηση χρειάζεται μεγάλη προσοχή, ώστε να μην προκαλείται λεηλασία. Πρέπει να αποφεύγονται οι εξωτερικοί τροφοδότες και ιδίως εκείνοι που έχουν διαρροές. 

4. Να έχει λίγο πληθυσμό. Όσο μικρότερο είναι το μελίσσι, τόσο ευκολότερα δέχεται μια ξένη βασίλισσα. 

5. Να έχει πολλές νεαρές εργάτριες. Οι νεαρές και κυρίως οι μέλισσες που μόλις έχουν εκκολαφθεί, δέχονται καλύτερα τη βασίλισσα παρά οι ηλικιωμένες εργάτριες και ορισμένοι τρόποι εισαγωγής βασιλισσών βασίζονται σ' αυτή τη λεπτομέρεια.

Δεν πρέπει να περιμένουμε να συνυπάρχουν όλοι οι ευνοϊκοί παράγοντες. Γι' αυτό ο μελισσοκόμος προσπαθεί να δημιουργήσει ιδανικές συνθήκες και όταν κάποια λείπει, τότε την υποκαθιστά.

Γ. ΕΠΟΧΗ ΚΑΙ ΣΥΧΝΟΤΗΤΑ ΑΝΤΙΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΤΩΝ ΒΑΣΙΛΙΣΣΩΝ 

Μία ελαττωματική βασίλισσα πρέπει να αντικαθίσταται, οποιαδήποτε εποχή ακόμη και όταν αυτή είναι νέα στην ηλικία. Το ίδιο συμβαίνει και όταν η βασίλισσα χαθεί. Η αντικατάσταση πρέπει να γίνεται όσο το δυνατό γρηγορότερα, για να αποφύγουμε το αδυνάτισμα του μελισσιού που θα το καταστήσει μη παραγωγικό. Το ιδανικό θα ήταν οι βασίλισσες να αντικαθίστανται κάθε χρόνο. Με τον τρόπο αυτό θα μπορούμε να διατηρούμε δυνατά μελίσσια, που είναι και πιο παραγωγικά. Οπωσδήποτε όμως δεν θα πρέπει οι βασίλισσες να μένουν μέσα στην κυψέλη για περισσότερο από δύο χρόνια.

 Δ. ΜΕΘΟΔΟΙ ΕΙΣΑΓΩΓΗΣ 

1. Κλουβάκι αποστολής-εισαγωγής Ορφανεύουμε το μελίσσι 2 έως 24 ώρες πριν από την τοποθέτηση της καινούργιας βασίλισσας.  Από το κλουβάκι αφαιρούνται οι συνοδοί εργάτριες. Τοποθετούμε το κλουβάκι οριζόντια ή κατακόρυφα ανάμεσα σε πλαίσια που περιέχουν γόνο, προσέχοντας, ώστε η μεριά του κλωβού που έχει την σίτα να είναι ελεύθερη και όχι καλυμμένη (μπλοκαρισμένη) από κηρήθρα ή ξύλο του πλαισίου . Οι εργάτριες του μελισσιού αρχίζουν να τρώνε το ζαχαροζύμαρο. Μέχρι όμως να το φάνε, θα περάσει μία ίσως και περισσότερες μέρες. Μέσα στο χρόνο αυτό η βασίλισσα θα αποκτήσει την ίδια μυρωδιά με το μελίσσι και έτσι θα γίνει δεκτή. Μία εβδομάδα αργότερα επιθεωρούμε το μελίσσι, για να δούμε αν η καινούργια βασίλισσα γεννάει κανονικά. Αν η βασίλισσα είναι ακόμη μέσα στο κλουβάκι, την ελευθερώνουμε. 

2. Συρμάτινο καρφωτό κλουβάκι Είναι η καλύτερη μέθοδος που μέχρι τώρα έχει βρεθεί για την εισαγωγή βασίλισσας σε κανονικά μελίσσια. Το κλουβάκι κατασκευάζεται από συρμάτινο πλέγμα που η διάμετρος των οπών του είναι περίπου 3 mm. Η πλευρά είναι τετράγωνη με μήκος τουλάχιστο 8 cm και απ'όλες τις πλευρές η σίτα είναι γυρισμένη σε ορθή γωνία και το γύρισμα έχει βάθος 2 cm περίπου. Έτσι το κλουβί αυτό είναι ανοιχτό από τη μία πλευρά και το καρφώνουμε πάνω στην κηρήθρα, αφού προηγουμένως τοποθετήσουμε μέσα τη βασίλισσα μόνη της.  Η κηρήθρα πάνω στην οποία θα στερεώσουμε το συρμάτινο αυτό κλουβί πρέπει να μην έχει επάνω μέλισσες του μελισσιού, να περιέχει άδεια κελιά, εκκολαπτόμενο γόνο και μερικά κελιά με ανοιχτό μέλι. Μία βελτίωση του κλωβού αυτού είναι η τοποθέτηση ενός κοντού σωλήνα μήκους περίπου 3 cm τον οποίο γεμίζουμε με ζαχαροζύμαρο. Οι μέλισσες τρώνε το ζαχαροζύμαρο σε δύο το πολύ μέρες, ανοίγουν το σωλήνα και μπαίνουν μέσα στο κλουβί. Και ελευθερώνεται έτσι η βασίλισσα

3. Μέθοδος του κυψελιδίου Είναι πολύ αποτελεσματική και ασφαλής μέθοδος εισαγωγής μιας βασίλισσας σ' ένα κανονικό μελίσσι. Αφαιρούμε τη βασίλισσα από το μελίσσι, μία ημέρα τουλάχιστον πριν. Πάνω στο ορφανό μελίσσι τοποθετούμε ένα κομμάτι εφημερίδας κι ένα άδειο πάτωμα. Μετά τοποθετούμε τα πλαίσια και τη βασίλισσα του κυψελιδίου στο επάνω πάτωμα. Είναι πολύ σημαντικό να τοποθετούμε το κυψελίδιο με τη νέα βασίλισσα στο επάνω μέρος, γιατί έτσι οι εργάτριες του κανονικού μελισσιού δεν θα είναι υποχρεωμένες να περνούν ανάμεσα από τα πλαίσια, όπου βρίσκεται η καινούργια βασίλισσα. Στην εφημερίδα κάνουμε μερικές μικρές τρύπες ή σχισμές, για να διευκολύνουμε τον αερισμό του επάνω μέρους. Σε 24 περίπου ώρες οι μέλισσες και των δύο πατωμάτων θα φάνε την εφημερίδα και έτσι θα ενωθούν ειρηνικά.  Οι μέλισσες του κυψελιδίου παραμένουν με την καινούργια βασίλισσα και την προστατεύουν.

 

Ε. ΑΛΛΕΣ ΜΕΘΟΔΟΙ ΕΙΣΑΓΩΓΗΣ

4. Η μέθοδος του σμήνους 5. Η μέθοδος της πλαισιοθήκης 6. Η μέθοδος του δίσκου αερισμού 7. Η μέθοδος του μελιού 8. Η μέθοδος του αρώματος 8. Η μέθοδος του καπνισμού

VIII ΤΟ ΣΗΜΑΔΕΜΑ (ΜΑΡΚΑΡΙΣΜΑ) ΤΩΝ ΒΑΣΙΛΙΣΣΩΝ

 Πολύ συχνά οι βασίλισσες σημαδεύονται για πειραματικούς σκοπούς, ενώ πολλοί μελισσοκόμοι βρίσκουν ότι το μαρκάρισμα είναι πολύ εξυπηρετικό. Τα πλεονεκτήματα του σημαδέματος είναι ότι ο εντοπισμός της βασίλισσας μέσα στην κυψέλη είναι πολύ εύκολος και η παρακολούθηση της ηλικίας της βασίλισσας γίνεται με σιγουριά. Ο κυριότερος τρόπος σημαδέματος των βασιλισσών είναι η χρήση χρώματος που στεγνώνει γρήγορα και δεν είναι τοξικό. Ένας πολύ απλός τρόπος είναι η χρησιμοποίηση διορθωτικού υγρού των γραφομηχανών. Η βασίλισσα πιάνεται απαλά με το ένα χέρι από το θώρακα και με το άλλο χέρι γίνεται τοποθέτηση του χρώματος προσεκτικά επάνω στο θώρακά της. Κανονικά το χρώμα παραμένει επάνω στο θώρακα για τον υπόλοιπο χρόνο της ζωής της βασίλισσας. Μερικές φορές όμως ακόμη και το καλύτερο χρώμα μπορεί να φύγει. Για το σημάδεμα υπάρχει ο διεθνής κώδικας χρωμάτων που χρησιμοποιεί τα παρακάτω πέντε χρώματα: Μπλε χρώμα για τα έτη που λήγουν σε 0 ή 5. Άσπρο χρώμα για τα έτη που λήγουν σε 1 ή 6.

Κίτρινο χρώμα για τα έτη που λήγουν σε 2 ή 7. Κόκκινο χρώμα για τα έτη που λήγουν σε 3 ή 8. Πράσινο χρώμα για τα έτη που λήγουν σε 4 ή 9.

ΙX. Η ΤΡΑΠΕΖΑ ΤΩΝ ΒΑΣΙΛΙΣΣΩΝ

 Μελίσσια που χρησιμοποιούνται για την αποθήκευση εγκλωβισμένων βασιλισσών ονομάζονται τράπεζες βασιλισσών.  Πολλοί μελισσοκόμοι που παράγουν βασίλισσες συχνά εκτρέφουν περισσότερες βασίλισσες από όσες είναι δυνατόν να πουλήσουν κάποια στιγμή. Αυτές τις βασίλισσες που περισσεύουν, προσωρινά τις αποθηκεύουν στα μελίσσια αυτά, για να τις διαθέσουν αργότερα. Οι βασίλισσες αυτές τοποθετούνται μέσα σε κλουβάκια, χωρίς συνοδούς εργάτριες και ζαχαροζύμαρο και όλες μαζί αραδιάζονται σε ειδικά πλαίσια. Μία τράπεζα βασιλισσών μπορεί να διατηρήσει 10 ή 100 και περισσότερες ακόμη βασίλισσες. Οι τράπεζες βασιλισσών είναι πολύ δυνατά μελίσσια χωρίς βασίλισσες, συνήθως μονώροφα, και έχουν κενό χώρο για την τοποθέτηση των πλαισίων που κρατούν τα κλουβάκια των βασιλισσών. Οι βασίλισσες μπορούν να διατηρηθούν με επιτυχία στα μελίσσια αυτά για πολλές εβδομάδες ή και μερικούς μήνες, με την προϋπόθεση ότι κάθε 5 ή 6 ημέρες θα δίνουμε νεαρές εργάτριες. Αυτό το κατορθώνουμε δίδοντας στα μελίσσια πλαίσια με εκκολαπτόμενο γόνο. Τα ακριανά πλαίσια στις τράπεζες βασιλισσών περιέχουν μέλι και γύρη. Υπάρχει επίσης μέσα τροφοδότης και τροφοδοτούμε συνεχώς σιρόπι, φροντίζοντας να μη λείψει ποτέ.

X. ΜΕΡΙΚΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΣ ΓΙΑ ΤΟ ΒΑΣΙΛΟΤΡΟΦΟ

 Στην Ελλάδα υπάρχουν πολλοί μελισσοκόμοι που κάθε χρόνο αγοράζουν βασίλισσες για να αντικαταστήσουν τις παλιές. Η επένδυση που κάνει ο κάθε μελισσοκόμος για την αγορά των βασιλισσών είναι μεγάλη γι'αυτό και αναμένει τα ανάλογα αποτελέσματα. Γι’ αυτό οι βασίλισσες που διαθέτει ο βασιλοτρόφος πρέπει: Α. Να είναι νέες Β. Να προέρχονται από καλό γενετικό υλικό Γ. Να είναι υγιείς Δ. Να είναι σωστά γονιμοποιημένες Ε. Να αποστέλλονται προσεκτικά ΣΤ. Να φθάνουν στον προορισμό τους στην ώρα τους

XI. ΓΕΝΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΚΑΙ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ

Α.  Η ανάπτυξη του μελισσιού εξαρτάται από την ποιότητα της βασίλισσας. 

Β.  Για εκτροφή βασιλισσών πρέπει να χρησιμοποιούνται μόνο υγιή μελίσσια. 

Γ. Κατά τη διάρκεια εκτροφής βασιλισσών η τροφή (νέκταρ και γύρη) είναι πολύ απαραίτητη. 

Δ.  Μελίσσια με νέες βασίλισσες έχουν μικρότερη τάση για σμηνουργία. 

Ε.  Τα σφραγισμένα βασιλικά κελιά πρέπει να έχουν μήκος 25-29 mm. Όταν το μήκος τους είναι μεγαλύτερο από αυτό, συχνά έχουν κάποια αρρώστια ή περιέχουν μέσα προνύμφες που έχουν ήδη πεθάνει. Επίσης η επιφάνεια των κελιών πρέπει να είναι πολύ ανάγλυφη και να είναι εμφανώς αποτυπωμένα τα εξάγωνα. Αυτό είναι ένα χαρακτηριστικό σωστής ανάπτυξης των βασιλοκυττάρων. 

ΣΤ.  Η παραπλάνηση των εργατριών και βασιλισσών στα κυψελίδια σύζευξης μπορεί να αποφευχθεί, αν αυτά τοποθετηθούν σε ακανόνιστη διάταξη και βαφούν με διαφορετικό χρώμα.  Με την παραπλάνηση έχουμε απώλειες βασιλισσών, ακανόνιστο καταμερισμό των εργατριών στα κυψελίδια και μετάδοση ασθενειών. 

Ζ.  Τα μικρά κυψελίδια σύζευξης πρέπει να προστατεύονται περισσότερο (σκίαση, μόνωση κ.λ.π.), για να αποφεύγονται οι πολύ υψηλές θερμοκρασίες την ημέρα και οι χαμηλές το βράδυ, που σαν αποτέλεσμα έχουν το θάνατο γόνου και επομένως ευκολότερη προσβολή από ασθένειες (κυρίως ασκοσφαίρωση). Τέτοια προβλήματα υπερθέρμανσης ή ψύξης του γόνου δεν έχουμε σε κυψελίδια με πολύ πληθυσμό, γιατί κατορθώνουν και ρυθμίζουν τη θερμοκρασία. 

Η.  Το σύρμα στα κλουβάκια εισαγωγής πρέπει να έχει διάμετρο οπών 3 mm. Ποτέ δεν μεταφέρουμε τα κλουβάκια με τις βασίλισσες μέσα σε πλαστικές σακκούλες. 

Θ.  Νέες βασίλισσες (γονιμοποιημένες ή παρθένες) γίνονται δεκτές ευκολότερα σε χωρίσματα που μόλις έχουν δημιουργηθεί. Αργότερα η εισαγωγή είναι δυνατή, όταν καταστρέφονται όλα τα βασιλικά κελιά που στο μεταξύ κτίζονται. 

Ι.  Είναι πολύ δύσκολη η εισαγωγή παρθένων βασιλισσών σε ορφανά μελίσσια

Πασχάλης Χαριζάνης

Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών

επικοινωνία:periskepsis@gmail.com

Μελισσοκομικές ενέργειες του καλοκαιριού

Κύριοι στόχοι μελισσοκομικών χειρισμών καλοκαιριού

• Εκμετάλλευση ανθοφοριών καλοκαιριού
• Τρύγος μελιού
• Αντιμετώπιση δυσμενών επιπτώσεων μετά την διακοπή των νεκταροεκκρίσεων

Εκμετάλλευση της πλήρους ανάπτυξης του μελισσιού

• Ύπαρξη πολλών άδειων κηρήθρων
• Άφθονο καθαρό νερό
• Άμεσος τρύγος των γεμάτων ορόφων και επανατοποθέτηση τους στο μελίσσι
• Χρήση βασιλικού διαφράγματος
• Συνενώσεις μελισσιών

Αίτια μειωμένων αποδόσεων τους καλοκαιρινούς μήνες

• Μελίσσι με μικρό σχετικά πληθυσμό (επιστροφή λιγότερων από 30 μελισσών ανά λεπτό παρατήρησης)
• Συχνές επιθεωρήσεις και κάπνισμα των μελισσών (μείωση έως 30%)
• Ύπαρξη γυρεοπαγίδων μπροστά στο μελίσσι (μείωση έως 20%)
• Αναγκάζεται το μελίσσι να χτίσει κηρήθρες

Διαχωρισμός εργασιών βάσει του χρόνου νεκταροέκκρισης

• Εργασίες πριν από τη νεκταροέκκριση
• Εργασίες στο διάστημα της νεκταροέκκρισης
• Εργασίες μετά τη διακοπή της νεκταροέκκρισης

Ενδείξεις νεκταροέκκρισης

• Αύξηση του βάρους της κυψέλης
• Λιγότερο επιθετικές μέλισσες
• Ταχύτατο χτίσιμο φύλλων κηρήθρας
• Πολλές νεκταροσυλλέκτριες μέλισσες
• Λιγοστοί φρουροί μπροστά στην κυψέλη
• Ξάσπρισμα κηρήθρων
• Περιορισμένη τάση λεηλασίας
• Το ημιώριμο μέλι στάζει όταν οι κηρήθρες τοποθετηθούν πλάγια

Εργασίες πριν από την νεκταροέκκριση

• Συνένωση αδύνατων μελισσιών
• Αντικατάσταση ακατάλληλων βασιλισσών
• Τερματισμός θεραπευτικών αγωγών
• Εξασφάλιση νερού στις μέλισσες
• Τοποθέτηση κτισμένων κηρήθρων και ορόφων 
• Φροντίδα για σκίαση και αερισμό των κυψελών

Εργασίες κατά τη νεκταροέκκριση

• Περιορισμός του χρόνου των επιθεωρήσεων στο ελάχιστο
• Άμεση αφαίρεση των γεμάτων με μέλι ορόφων
• Βασιλικό διάφραγμα μεταξύ των ορόφων ώστε να αποφευχθεί η ωοτοκία στον μελιτοθάλαμο
• Επιστροφή των τρυγημένων κηρήθρων στο μελίσσι

Εργασίες μετά την διακοπή της νεκταροέκκρισης

• Διεγερτική τροφοδοσία για αύξηση της ωοτοκίας και εκτροφή του γόνου
• Μεταφορά σε περιοχή που υπάρχουν ανθισμένα μελισσοκομικά φυτά
• Μέτρα υγιεινής και προστασίας από βαρρόα, ασκοσφαίρωση, αμερικάνικη και ευρωπαϊκή σηψιγονία που παρουσιάζονται λόγω περιορισμένης νεκταροέκκρισης και μειωμένης πτήσης

Διεγερτική τροφοδοσία

• Σιρόπι 1:1 - 125-250 γρ. για 10 ημέρες  Διακοπή για 2 εβδομάδες και επανάληψη της τροφοδοσίας για 10 ημέρες
• Ζαχαροζύμαρο - Ένα κιλό για μια εβδομάδα για ένα 10αρι μελίσσι

επικοινωνία:periskepsis@gmail.com

επισκεφθείτε την ομάδα μας στο facebook

Μελισσοκομικές εργασίες Ιουνίου

      «ο μελιτοφόρος μήνας»

Με την ευχή να ξεπεράσουμε ανώδυνα το «κενό» του Μαΐου, δηλαδή να μη έχουμε ανεξέλεγκτες σμηνουργίες, απώλειες πληθυσμού,  περιορισμός της εκτροφής γόνου και να πετύχουμε στους στόχους που θέσαμε στην εκτροφή βασιλισσών, τότε έρχεται ο μήνας του μελιού, ο Ιούνιος. Αυτό τον μήνα οι κινήσεις του μελισσοκόμου είναι προσεκτικές και στόχο έχουν:
α) τη διατήρηση της παραγωγικής δύναμης των μελισσιών και
β) τη διατήρηση της ποιότητας του συγκομιζόμενου μελιού.
Έτσι αποφεύγουμε:
• Την τροφοδότηση των μελισσιών όταν συγκομίζουν και αποθηκεύουν νέκταρ. Αυτή η συμβουλή όσο απλή και κατανοητή φαίνεται με την πρώτη ανάγνωση, τόσο δύσκολη είναι στην καθ’ ολοκληρία εφαρμογή της. Μερικές φορές ανθοφορίες ευαίσθητες στις καιρικές μεταβολές σταματούν την νεκταροέκκριση λίγες μέρες πριν από την ωρίμανση του μελιού στα πλαίσια και το σφράγισμα τους με κερί. Εάν δεν ακολουθεί σύντομα άλλη ανθοφορία με τα ίδια χαρακτηριστικά μελιού (χρώμα, γεύση, κρυστάλλωση κλπ), τότε είναι στα όρια του θεμιτού ν’ αποφασίσει ο μελισσοκόμος την τροφοδότηση με μικρή ποσότητα πυκνού σιροπιού για ολοκλήρωση του σφραγίσματος του μελιού.
• Την εφαρμογή οποιασδήποτε θεραπευτικής μεθόδου, εκτός μόνον στα μελίσσια που θα αποκλεισθούν από τους τρυγητούς της χρονιάς.
• Τις μακρινές μεταφορές που εγκυμονούν συνθήκες υπερθέρμανσης των μελισσιών. Δεν είναι λίγες οι περιπτώσεις και έχουν τύχει σχεδόν σε όλους τους μελισσοκόμους, να χάνονται μελίσσια τον Ιούνιο στις μεταφορές. Πολλές μέλισσες, υψηλές θερμοκρασίες, ανοικτά ενδεχομένως μέλια, να προσθέσουμε και πολύωρες μεταφορές , είναι πολύ πιθανή η καταστροφή.
• Τις απώλειες πληθυσμού από ψεκασμούς, ακατάλληλα νερά, βιαστικό κλείσιμο της εισόδου για μεταφορές (οι μέλισσες συγκεντρώνονται κάτω από τη κυψέλη) κλπ.
Μελισσοκομικά φυτά Ιουνίου
Ο Ιούνιος είναι πολύ σημαντικός μήνας για τη μελισσοκομία μας. Είναι η περίοδος βασικών μελισσοκομικών φυτών όπως το θυμάρι, το έλατο, τα αγριοτρίφυλλα, το παλιούρι, η καστανιά, ο γλυκάνισος, η σμυρνιά, η φλαμουριά. Μετά την περίοδο του Οκτωβρίου (εποχή που συγκομίζεται ο μεγάλος όγκος του πευκόμελου), είναι ο πιο σημαντικός μήνα σε ποσότητα μελιού που αποθηκεύεται στα μελίσσια, ενώ υπερτερεί όλων των άλλων χρονικών περιόδων σε ποιότητα κυρίως λόγω του θυμαρίσιου, ελατίσιου και λουλουδίσιου μελιού. Με την τελευταία ονομασία περιλαμβάνονται τα μέλια που περίσσεψαν από την ανοιξιάτικη ανθοφορία και συμπληρώθηκαν τον Ιούνιο από διάφορες ανθοφορίες, όπως του παλιουριού και της σμυρνιάς το πρώτου 15νθήμερο ή των άγριων τριφυλλιών σε μεγαλύτερα υψόμετρα όλο το μήνα. Η σύνθεση του μελιού αυτού διαφέρει από τόπο σε τόπο, είναι όμως κατά κανόνα αρωματικά εύγεστα και ανοικτόχρωμα μέλια που προτιμούνται από τους καταναλωτές. Αντίθετα το μέλι από καστανιά, σκουρόχρωμο και με ιδιάζουσα γεύση δημιουργεί προβλήματα στην τυποποίηση και υποβαθμίζει αρκετές φορές το μέλι που θα τρυγηθεί τους επόμενους μήνες στο βαμβάκι ή στο πεύκο. Παρά το γεγονός όμως αυτό, η καστανιά θεωρείται πολύ σημαντικό μελισσοκομικό φυτό, ιδιαίτερα για τη Βόρειο Ελλάδα όπου καταλαμβάνει πολύ μεγάλες εκτάσεις σ' όλες σχεδόν τις ορεινές περιοχές. Ο μελισσοκόμος έχει την ευκαιρία στην καστανιά, να τοποθετήσει ορόφους, να προσθέσει φύλλα κηρήθρας για κτίσιμο νέων κηρήθρων, να εξισώσει τα μελισσοσμήνη του. Σε χρονιές με πολλές βροχές τον Μάιο που δυσκολεύουν τις εργασίες του μελισσοκόμου στα μελίσσια, ο Ιούνιος μπορεί να είναι ο μήνας της βασιλοτροφίας σε όψιμο παλιούρι, ή στην καστανιά, που θεωρούνται μαζί με τη σουσούρα, τα μελισσοκομικά φυτά «που βγάζουν τις καλύτερες μάνες».
 Η φλαμουριά ανήκει στα μελισσοκομικά φυτά του Ιουνίου και συνυπάρχει τις περισσότερες φορές με την καστανιά, η οποία ανθίζει επίσης την ίδια εποχή. Η μελιτοφορία της διαρκεί κατά μέσον όρο 12 ημέρες. Τη συναντάμε στα βουνά της Μακεδονίας, της Θράκης και της Πελοποννήσου. Η συμβολή της στις μέλισσες είναι κυρίως σε νέκταρ αλλά και σε μελίτωμα όταν έχει, λόγω βροχών, ευνοηθεί η προσβολή της από αφίδες. Τα λουλούδια της φλαμουριάς γέρνουν προς το έδαφος και σκεπάζονται από μικρά φύλλα και γι’ αυτό είναι ανθεκτική στη βροχή. Το αμιγές μέλι της είναι ανοικτόχρωμο με εξαιρετικό άρωμα και ευχάριστη γεύση, όταν όμως αναμιχθούν και μελιτώματα τότε σκουραίνει και αλλοιώνεται η γεύση του. ‘Όταν υπάρχει νεκταροέκκριση οι μέλισσες δεν δίνουν σημασία στα μελιτώματα, κατά τις μεσημβρινές όμως ώρες που συμβαίνει διακοπή της πρώτης, τότε στρέφονται προς αυτά. Στα πλεονεκτήματά της ως μελισσοκομικό φυτό αναφέρεται η μεγάλη δυνατότητα παραγωγής μελιού άριστης ποιότητας, η αξία των δένδρων για άλλους σκοπούς όπως στην υλοτομία και στην αρχιτεκτονική τοπίου. Επίσης είναι κατάλληλο δένδρο για αναδάσωση με μικρό κίνδυνο καταστροφής από πυρκαγιές. Μειονέκτημα αποτελεί η έναρξη της ανθοφορίας σε ηλικία 5 – 10 χρόνων, όπως και η σχετικά μικρή διάρκεια μελιτοφορίας. Η δε τελευταία δεν είναι σταθερή και εξαρτάται από τη θερμοκρασία και την υγρασία του περιβάλλοντος. Σε μερικές περιπτώσεις, όπως ξηρασία, το νέκταρ μπορεί να είναι τοξικό για τις μέλισσες. Αντίθετα με την καστανιά δεν ευνοεί την ανάπτυξη των μελισσιών, ενώ έχουμε και φθορά των συλλεκτριών που βοσκούν στις φλαμουριές.
 Φθορά των συλλεκτριών έχουμε και στο γλυκάνισο. Οι μέλισσες μαυρίζουν (χάνουν το τρίχωμά τους) γρήγορα, γρήγορα όμως μαζεύεται και το μέλι, συνήθως μπλοκάρεται ο γόνος και μπορούμε να πραγματοποιήσουμε μετά από 20 μέρες, περίπου, παραμονής στο γλυκάνισο έναν ελαφρύ τρύγο αδειάζοντας ορισμένα πλαίσια με μέλι από τους ορόφους. Το μέλι γλυκάνισου έχει κι' αυτό χαρακτηριστική γεύση, κίτρινο χρώμα, δεν κρυσταλλώνει γρήγορα και είναι προτιμότερο να τρυγιέται χωριστά πριν από τη μεταφορά των μελισσιών σε άλλες τοποθεσίες όπως π.χ. πεύκο.
 Την ίδια τακτική λίγο ή πολύ ακολουθούμε και στο έλατο, ένα από τα 6 – 7 σημαντικότερα μελισσοκομικά φυτά της χώρας μας, με τη διαφορά ότι στο έλατο υπολογίζουμε σε δυνατούς τρύγους. Χαμηλές θερμοκρασίες και μεγάλου ύψους βροχοπτώσεις του φετινού Μαΐου δημιουργούν ερωτηματικά για την δυνατότητα εκμετάλλευσης των εκκρίσεων στα ελατοδάση όλης της χώρας, ιδιαίτερα όμως της Στερεάς Ελλάδας και της Πελοποννήσου, όπου παράγεται ο μεγάλος όγκος του ελατίσιου μελιού της χώρας μας. Δυνατά μελίσσια, γρήγορος τρύγος και μεταφορά εν συνεχεία σε γυρεοφόρες ανθοφορίες είναι η συνταγή για επιτυχή εκμετάλλευση του έλατου.
 Στο θυμάρι βασίζεται η μελισσοκομία πολλών περιοχών της χώρας μας, μάλιστα για πολλά νησιά η μελισσοκομική χρονιά αρχίζει και τελειώνει με την ανθοφορία του θυμαριού. Ήπιες καιρικές συνθήκες δημιουργούν βάσιμες ελπίδες για επιτυχημένη ανθοφορία του θυμαριού, η οποία όμως είναι ευαίσθητη είτε σε δυνατούς , ξερούς, ανέμους, είτε σε βροχοπτώσεις μετά την πλήρη ανθοφορία που μπορεί να διακόψουν μια επιτυχημένη νεκταροέκκριση, γι' αυτό τίποτα δεν μπορεί να προδικάσει κανείς. Οι μελισσοκόμοι πρέπει να είναι έτοιμοι για την εκμετάλλευση από την αρχή της άνθισης, να έχουν συμπληρώσει τον αριθμό κηρήθρων που χρειάζονται τα μελίσσια ή να έχουν έτοιμες κηρήθρες από την προηγούμενη χρονιά, ώστε να τις δώσουν έγκαιρα στα μελίσσια για να μη καθυστερούν ή σπαταλούν πολύτιμο θυμαρίσιο μέλι για το πλέξιμο νέων κηρήθρων.
 Σε νησιώτικες περιοχές, όπου συνυπάρχει το πεύκο με το θυμάρι, ο πρώτος τρύγος στο πεύκο δίνει μέλι με σημαντικό ποσοστό θυμαρίσιου μελιού (νησιά Ανατ. Αιγαίου, Ρόδος, Κρήτη κ.α.) Στις περιοχές αυτές υπάρχει η δυνατότητα παραγωγής ξεχωριστής ποιότητας μελιού, του πευκοθύμαρου, το οποίο εκτιμάται ιδιαίτερα και επιτυγχάνει τιμές που
πλησιάζουν στις τιμές του θυμαρίσιου μελιού, είναι πάντως σίγουρα σημαντικά ανώτερες του πευκόμελου.
 Ενέργειες του μελισσοκόμου που ευνοούν την ύπαρξη μεγάλου αριθμού συλλεκτριών μελισσών στην περίοδο έναρξης της ανθοφορίας του θυμαριού, επάρκεια κηρήθρων (που πέραν των άλλων, παρακινούν τις μέλισσες στη νεκταροσυλλογή) αποφυγή υπερβολικής ενόχλησης των μελισσιών με "επιθεωρήσεις περιέργειας", είναι προς την κατεύθυνση αύξησης της ποσότητας του μελιού.
 Παρομοίως ενέργειες του μελισσοκόμου όπως, διακοπή κάθε είδους χημειοθεραπείας, διακοπή των τροφοδοτήσεων, όχι μόνο κατά την διάρκεια της ανθοφορίας, αλλά και μέρες πριν την έναρξή της, κηρήθρες σχετικά καινούργιες, αυστηρή καθαριότητα στους χώρους τρυγητού, συντελούν στην διατήρηση της μοναδικής ποιότητας του θυμαρίσιου μελιού, που πρέπει
 Η χρήση μεθόδων περιορισμού της βασίλισσας, ώστε να περιορίζεται η γέννα της για να περισσεύουν τα πλαίσια με μέλι, πρέπει να γίνεται με προσοχή και αφού αποκτηθεί εμπειρία από περιορισμένη χρήση τις πρώτες χρονιές. Τα βασιλικά διαφράγματα συνοδεύονται πάντοτε από δεύτερη είσοδο στον επάνω όροφο, ενώ πρέπει να αποφεύγεται ο εγκλεισμός της βασίλισσας σε κλουβιά, γιατί εν συνεχεία αποδιοργανώνεται τελείως το μελίσσι.
Μεταφορές μελισσοσμηνών
Αρκετές φορές είμαστε υποχρεωμένοι τον Ιούνιο να μεταφέρουμε μελίσσια, μια εργασία που γενικά είναι η δυσκολότερη από όλες τις δουλειές που έχουνε οι μελισσοκόμοι. Ιδιαίτερα όμως αυτό τον μήνα η διαδικασία της μεταφοράς αποκτά μεγαλύτερη δυσκολία για τους εξής λόγους:
1. Τα μελίσσια είναι πολύ βαριά, έχουν συνήθως αρκετά μέλια, τα περισσότερα είναι με δεύτερο όροφο ή και τρίτο ακόμη.
2. Η θερμοκρασία είναι αρκετά υψηλή, ακόμη και στη διάρκεια της νύκτας.
3. Η διάρκεια της νύκτας είναι η μικρότερη σ' όλο το χρόνο, επομένως η μεταφορά διαρκεί όλη την νύκτα, ακόμη και για κοντινές αποστάσεις 100 - 150 χιλιομέτρων.
Χειρισμοί για ασφαλέστερη και σωστότερη μεταφορά
Μέχρι σήμερα το "φόρτωμα" και "ξεφόρτωμα " των μελισσιών στηρίζεται στην μυϊκή δύναμη του μελισσοκόμου. Αυτός είναι και ο πρώτος λόγος που οι περισσότεροι μελισσοκόμοι υποφέρουν από πόνους στη μέση ή εγκαταλείπουν νωρίς το επάγγελμα. Η λύση θα βρεθεί ή με γερανούς μόνιμα εγκατεστημένους στα μελισσοκομικά φορτηγά αυτοκίνητα ή με μόνιμα μελίσσια σε πλατφόρμες μετακινούμενες. Τα "επινοητικά μυαλά" δεν λείπουν από το χώρο της Ελληνικής μελισσοκομίας, ίσως ένα κίνητρο π.χ. χρηματικό έπαθλο σε πανελλήνιο διαγωνισμό που θα προκήρυσσαν από κοινού η Μελισσοκομική Κοινοπραξία, εταιρείες κλπ. θα παρακινούσαν πολλούς να παρουσιάσουν εφαρμόσιμες ιδέες πάνω στο θέμα αυτό. Έως τότε όμως στις μεταφορές τον Ιούνιο πρέπει να προσέχουμε τα παρακάτω:
1) Περιμένουμε να γυρίσουν όλες οι μέλισσες από τη βοσκή και μετά κλείνουμε τις πόρτες των μελισσιών. Οι συλλέκτριες μας χρειάζονται αυτή την εποχή. Λόγω της θερμοκρασίας οι μέλισσες πετούν αρκετή ώρα μετά τη δύση του ηλίου.
2) Δεν μετακινούμε τα μελίσσια σε μέρα που έχουν αρκετά "ανώριμα " μέλια , δηλαδή φρεσκομαζεμένο νέκταρ που δεν πρόλαβαν οι μέλισσες να εξατμίσουν την περίσσια υγρασία.
3) Η χρήση των "καπακιών" τελευταίου τύπου, με μικρές οπές αερισμού εμπρός - πίσω, είναι για δυνατά μελίσσια σε σχετικά πολύωρα ταξίδια, επικίνδυνα. Πολλές φορές έχουν χαθεί μελίσσια από ασφυξία και υπερβολική ζέστη. Είναι χρήσιμο να αντικαθιστούμε τα καπάκια αυτά με τις παλιές σήτες αερισμού, για τη διάρκεια της μεταφοράς. Για τον ίδιο λόγο σε τέτοιες περιπτώσεις συχνό ράντισμα με νερό των μελισσιών τα ανακουφίζει και προλαμβάνει δυσάρεστες καταστάσεις.
4) Στερεώνουμε τα πλαίσια, ιδίως σε ορόφους που δεν είναι συμπληρωμένοι, με καρφιά ή άδεια πλαίσια, ώστε να μη μετακινούνται. Λόγω της ζέστης η πρόπολη, που τα συγκρατεί στη θέση τους, έχει μαλακώσει και μετακινούνται εύκολα.
5) Η φόρτωση στο φορτηγό αυτοκίνητο γίνεται με τέτοιο τρόπο, ώστε να μη εμποδίζεται ο αέρας να περνά απ' όλες τις κυψέλες. Αυτό έχει μεγαλύτερη σημασία με τα σύγχρονα καπάκια (εμπρός - πίσω οπές αερισμού), η φόρτωση γίνεται έτσι ώστε η πόρτα της κυψέλης να έχει κατεύθυνση προς την πόρτα της καρότσας του φορτηγού, για να περνά ο αέρας μέσα από τις σήτες, όπως θα κινείται το αυτοκίνητο.
6) Στην τοποθεσία που θα ξεφορτώσουμε, προσέχουμε να υπάρχει κοντά πηγή νερού για τις μέλισσες, να μη μεσολαβεί άλλο μελισσοκομείο, όπως και να επωφελούμαστε της δυνατότητας να σκιάζονται τα μελίσσια τις μεσημεριανές ώρες.
Εχθροί και Ασθένειες
Εάν δεν έχουμε ολοκληρώσει τον έλεγχο για ασθένειες του γόνου, το κάνουμε με σύντομες επιθεωρήσεις τον Ιούνιο ώστε ν' αποκλείσουμε του τρυγητού μελίσσια με σηψηγονία, να σημειώσουμε τα μελισσοσμήνη με σημαντική προσβολή από ασκοσφαίρωση ώστε να τ' αποκλείσουμε από τα μελλοντικά προγράμματα πολλαπλασιασμού ή αν είναι αδύνατα να τα συνενώσουμε απομακρύνοντας τη βασίλισσα. Σταματάμε την χημειοθεραπεία εναντίον της βαρρόα μόνο για τα μελίσσια που πρόκειται να τρυγηθούν. Αντίθετα είναι κατάλληλη περίοδος για καταπολέμηση της βαρρόα στις παραφυάδες. Συνήθως τον Ιούνιο οι παραφυάδες με τις νέες βασίλισσες δεν έχουν σφραγίσει γόνο, όλα τα ακάρεα είναι πάνω στις μέλισσες και η καταπολέμησή τους είναι πολύ ευκολότερη. Η Βαρρόα είναι ένας επιπλέον λόγος να έχουμε σε χωριστές τοποθεσίες τις παραφυάδες από τα παραγωγικά μελισσοσμήνη. Στις παραφυάδες τον πρώτο χρόνο η προσβολή κρατιέται χαμηλή, αν γίνει η καταπολέμηση στο χρόνο που αναφέρθηκε παραπάνω. Αντίθετα τα μεγάλα μελίσσια έχουν συνήθως μεγαλύτερη προσβολή. Εάν βρίσκονται στην ίδια τοποθεσία, η προσβολή σιγά -σιγά εξισώνεται σ' όλα τα μελίσσια μικρά - μεγάλα. Για τον ίδιο λόγο τις παραφυάδες δεν τις μεταφέρουμε σε περιοχές μεγάλης συνάθροισης μελισσιών.

.             

Δημήτρης Τσέλλιος
Γεωπόνος Αναπληρωτής Ερευνητής ΕΘΙΑΓΕ
Διευθυντής Ινστιτούτου Μελισσοκομίας

επικοινωνία: periskepsis@gmail.com
επισκεφθείτε την ομάδα μας στο facebook